صفحه خانگی|افزودن به علاقه مندی ها
 
 
تبلیغات

نقد ادبيات كودك 1

توسط: Dalil Press در 2 دی 1391

 

 

به نام خدا

 

نقد و نظری برادبیّات کودک و نوجوان

گذری بر تاریخ

 

ادبیّات کودک و نوجوان نیز همچون هر اندیشه‌ای، دانشی، ابداع و اختراعی، پیشینه‌ای دارد و  تاریخچه‌ای و اگر آن را موجودی زنده و پویا تصّور کنیم سرگذشتی دارد و شرح حالی؛ با فراز و  نشیب‌های بسیار.

هر قوم و ملّتی به فراخور فرهنگ و باورهای اعتقادی، جغرافیای محلّ  سکونت، شرایط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی خود، ادبیّاتی دارد ویژه‌ی کودکان و نوجوانان که در تمام دوران، میان مردم آن سرزمین جاری و ساری بوده است.

صاحب نظران برای این نوع خاص از ادبیّات، تعاریفی ارائه کرده‌ (بهمن رازانی،11:2535) و آن را به دو دسته‌ی کلّی: شفاهی و کتبی تقسیم نموده‌اند. (همان،ص 22) آن‌گاه کوشیده‌اند تا برای هریک از این دو گونه تاریخچه‌هايی بیان کنند. اکثر ایشان معتقدند که ادبیّات شفاهی کودکان عمری به درازای زندگی بشر دارد و از آن هنگام که مادر و فرزندی بوده است ، ادبیّات شفاهی نیز وجود داشته است. «مادر برای آرام کردن کودکش از کلام و آهنگ استفاده کرده است و مجموعه‌های دلنشین لالایی‌های ملل، بدین نحو پدید آمدند.» (لیلی ایمن، توران خمارلو، مهدخت دولت آبادی،5:2535) قصّه‌ها و داستان‌های مربوط به قهرمانان صبغه‌ای افسانه‌ای به خود گرفت و کم کم جای خود را در زبان پدران و مادران و گوش کودکان باز کرد. عناصر تخیّلی و موجودات پنهان از چشم بشر نیز به تناسب قوّت و ضعفش در باورهای مردم هر سرزمین، بخشی از ادبیّات شفاهی کودکان را به خود اختصاص داد و سخن گفتن از زبان حیوانات نیز به آن افزوده گشت.

از آن‌جا که ملّت‌ها در مسایل گوناگون از یکدیگر تأثیرپذیرند، در این زمینه نیز به روش‌ها و دلایل مختلف، خواسته یا ناخواسته، دری به روی یکدیگر گشودند؛ گاه در اثر لشکرکشی‌ها، قوم غالب، نفوذ فرهنگی در قوم مغلوب را به عنوان یکی از مؤثّرترین ابزار برای مهار کردن مردم آن سرزمین به‌کار گرفت و گاهی نیز مراودات تجاری و مناسبات سیاسی، زمینه‌ساز این تأثیرات گردید. «قصّه ها، متل ها و داستان‌های ملل، سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر رسیده و گاه از طریق داستان‌گویان دوره‌گرد و یا ساربانان از شرق به غرب و از مكاني به مكان دیگر رفته و چنان در هم آمیخته شده  و در هر بازگو شدن، چیزی به آن افزوده و یا کم شده که بازشناختن یکی از دیگری کاری مشکل است.» (بنفشه حجازی،24:1374و23)

رفته رفته عدّه‌ای بر آن شدند تا از ادبیّات شفاهی کودکان، صورتی مکتوب بسازند. در این باب که اوّلین بار چه کسی دست به این کار زد، در کجا و چگونه و چه آثاری را جمع آوری کرد، نظرات گوناگون وجود دارد که عمدتاً خاستگاه ادبیّات مکتوب کودکان را در مغرب زمین می‌دانند؛ «چنان که شاید بتوان گفت نخستین کتاب مخصوص کودکان زیر عنوان "یادگاری برای کودکان"  بین سال‌های 1671 و 1672 به وسیله‌ی یک کشیش مسیحی به‌نام "جیمز جانی وی" نوشته شد که بیشتر رنگ مذهبی داشت و می‌خواست افکار و عقاید دینی را به عنوان بهترین وسیله‌ی جلوگیری از ترس، به کودکان تلقین کند.» (بنفشه حجازی،26:1374) همچنین گفته شده که اشخاصی به نام‌های "یوهان آموس کامینوس"، "شارل پرو" در فرانسه و در آلمان برادران گریم در زمینه‌ی ادبیّات کودکان و نوجوانان نخستین گام‌ها را برداشتند که این اقدامات، تحت تأثیر رنسانس انجام گرفت.

در دوره‌ی رنسانس و تحوّلات علمی اروپا که علوم و دانش‌ها دسته بندی‌های جدیدی پیدا کردند، در عرصه‌ی روانشناسی نیز به کودک و شخصیّت او توجّه گردید؛ گرچه بسیار پیش از رنسانس در شریعت مقدّس اسلام و در کلام پیشوایان دین، توجّه به کودک، نیازها، شخصیّت و حقوقش به‌طور کامل و دقیقاَ منطبق با فطرت و سرشت آدمی، اشاره و تأکید شده است امّا به دلایل مختلف، جوامع اسلامی از این مسأله غفلت ورزیدند و شرایط تعلیم و تربیت ـ همان‌گونه که بعداَ به آن اشاره‌ای خواهد شد ـ به نفع متفکّران و دانشمندان غیرمسلمان، تغییر یافت و شکل گرفت.

کشفیّات روانشناسان غربی، در ابتدا جای خود را در میان جوامع مسلمان باز نکرده بود و سرعت انتشار اطّلاعات خیلی کند بود تا این‌که ابزاری قدرتمند به نام دستگاه چاپ پس از طی کردن مراحل اوّلیّه، جای نسخه‌برداری‌های دستی را گرفت.

با در نظر گرفتن این واقعیّت که منشأ صنعت چاپ را باید در کشور چین و بعضاَ در ایران دانست، باید گفت که "یوهانس گوتنبرگ" به تکمیل این صنعت سرعت بخشید. «انجیل گوتنبرگ که در سال 1455 یا 1456 میلادی به پایان رسید، اوّلین کتاب واقعی محصول نوع چاپ متحرّک بود. در نیمه‌ی دوّم سده‌ی پانزدهم، چاپ جدید به سرعت در اروپا رواج یافت. چاپخانه‌ها در دهه‌ي 1460 میلادی در سراسر خاک امپراطوری روم تأسیس شد و با گذشت ده سال، به ایتالیا، فرانسه، اسپانیا و اروپای شرقی رسید؛ مخصوصا ونیز که به مرکز چاپ معروف شد و تعداد چاپگران این شهر تا سال 1500 میلادی قریب به صد تن بالغ شدند و حدود دو میلیون جلد کتاب در آن‌جا به چاپ رسید.» (مجید مکاری، 1388)

 

در ایران

ایرانیان نیز همچون سایر ملّت‌ها، از داشتن ادبیّات شفاهی کودکانه نه تنها بی‌بهره نبوده‌اند بلکه می‌توان گفت که با توجّه به سابقه‌ی طولانی در فرهنگ و تمدّن، منبع عظیمی از این نوع ادبیّات را در اختیار داشته‌اند و از آن، برای تربیت و آموزش کودکان استفاده می‌کرده‌اند. گستره‌ی جغرافیایی پهناور ایران در گذشته، موجب ارتباط فرهنگی و فکری با سایر اقوام و کشورها می‌شد و بالطبع نمی‌توان تأثیر ادبیّات عامیانه‌ي متقابل را انکار کرد.آن‌چه در عصر حاضر به صورتی ناچیز، هنوز بر زبان مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها جاری است اگر بخش‌های مربوط به عقاید دینی و مذهبی را جدا کنیم، مجموعه‌ای است متأثّر از فرهنگ‌ها و باورها.

صاحب نظران و کارشناسان این حوزه از ادبیّات، درباره‌ي روند تاریخی و سیر حرکت ادبیّات شفاهی کودکانه در ایران تا رسیدن به ادبیّات مکتوب، آرا و نظرات مختلفی دارند. بعضی از ایشان پیشینه‌ی ادبیّات مکتوب ایران را به سده‌های قبل از ظهور و ورود اسلام به این کشور و بخشی از آن را مربوط به پس از اسلام و قبل از دوره‌ی رنسانس اروپا می‌دانند. (نادر ابراهیمی،1367 : 44)

«جمعی از پژوهشگران ایرانی، کهن‌ترین متن ادبی کودکان را "درخت آسوریک" متعلّق به دوره‌ی پیش از اسلام می‌دانند. در ایران دوره‌ی ساسانی، حدود 1700 سال پیش، قصّه‌هایی گردآوری شد که پس از آمیختن با قصّه‌های ترکی و عربی، در قالب کتاب "هزار و یک شب" درآمد. همچنین پس از اسلام، در حدود 1300 سال پیش، رویدادهایی که آمیزه‌ای از تاریخ و قصّه بود، گردآوری شد و در حدود هزار سال پیش، دست‌مایه‌ای برای فردوسی در خلق شاهنامه شد.» (پایگاه اینترنتی: www.noorportal.net،2007) محقّقان، از کتاب "نصاب الصّبیان" ابونصر فراهی نیز به عنوان نخستین فرهنگ‌نامه‌ي کودکان و نوجوانان نام می‌برند. وی سعی کرده است تا در قالب شعر، واژه‌هایی را به کودکان بیاموزد. همچنین در لابه‌لای شعرهای کتاب، آگاهی‌هایی درباره‌ی قرآن مجيد، اصول دین، نام‌ها و القاب پیامبر، امامان شیعه عليهم‌السّلام، بیماری‌ها و ماه‌های سال و... گرد آورده است. (اعظم بابایی،1391)

 

 

ادامه

 

بازدید کننده عزیز, شما هنوز به عضویت سایت در نیامده اید.
پیشنهاد می کنم در سایت ثبت نام کنید و یا وارد سایت شوید.